آموزش نغمات قرآنی
آنچه امروزه قاریان قرآن در تلاوت خود از مقامات قرآنی بهره می گیرند عبارتند از:رست، بیات، صبا، سه گاه، عجم، نهاوند، کرد، حجاز.[8]
الف. مقام رست :
عقد[9] مقام اساسی رست (چهار فاصله ای که بین پنج نت در مقام رست اجرا می شود ) از راست به چپ عبارت است از: 1پرده ، 4/3 (سه چهارم) پرده ، 4/3 پرده ، 1پرده.[10]
مقام راست ( رست ) از مقامهایی است که در موسیقی عربی از آن به عنوان ام الادوار نام برده می شود.[11]
مقام رست ، مقامي است بسيار زيبا كه حالت وقار ، صلابت، متانت و بيانگري دارد.
ب. مقام بيات:
عقد مقام اساسی بیات عبارت است از: 4/3 پرده ، 4/3 پرده ، 1 پرده ، 1 پرده.[12]
اين مقام، اولين مقامي است که عموم قاريان در آغاز تلاوت از آن استفاده مي کنند.
مقام بيات که به ام النغمات يا ام المقامات [13] معروف است، استادان لحن در مورد تأثيرات اين مقام معتقدند، بيات آرامش همراه با غم را به تصوير مي کشد، به آگاه ساختن شنونده گرايش دارد و از روزگاران گذشته صحبت مي کند.
بيات ويژگي چابک و به غايت پر سوز و تأثير گزاري دارد که ضمن ايجاد حزني خاص در شنونده، وي را به تدبر و ادراک و شهود مي رساند .
از ميان قاريان مشهور جهان، استاد مصطفي اسماعيل که به خاطر مهارت و استادي در اجراي نغمات و تجسم عيني مفاهيم عميق قرآن در ذهن شنونده، از ديدگاه اهل فن به عنوان يگانه مقريء قرآن معروف شده، استاد بلامنازع مقام بيات است .[14]
مقام صبا:
عقد مقام اساسی صبا عبارت است از: 4/3 پرده ، 4/3 پرده ، 2/1 (نیم) پرده ، 2/3 (یک و نیم) پرده.[15]
مقام صبا از مقام هایی است که در موسیقی مقامی عرب از آن به تناوب استفاده می شود.مقام صبا از مقام های بسیار حزین می باشد.[16]
روند اجراي اين مقام کاملا لطيف، ملايم و روان است و هرگونه تکلف در اجرايش، تأثير آن را کاهش مي دهد؛ در پرده هاي صوتي بالا، تلاوت آن زيبا و جذاب تر است.
صبا از جمله مقامهای محزون و دلنشین در تلاوت کلام الهی است که زیبایی و روح خاصی به قرائت می دهد. استقاده از نغمات ( موجود در) این مقام با عنایت به معنا و مفهوم ، حال و هوای ملکوتی وروحانی را بر مستمعین حاکم می سازد.[17]
در ميان قاريان مشهور جهان، قاري « حنجره طلايي »[18] يعني استاد عبدالباسط، در اجراي مقام صبا به ويژه در زير شاخه عجم، مهارت خاصي از خود نشان داده است . مقام صبا ازگستردگی زیادی برخوردار نیست.
مقام سه گاه:
عقد مقام اساسی سه گاه عبارت است از: 4/3 پرده ، 1 پرده ، 1 پرده ، 4/3 پرده .[19]
سه گاه دارای وسعت و گستردگی چندانی از نظر ریز نغمات نیست و بیشترین مورد به کارگیری نغمات این مقام در آیات رحمت و شادی فرح و بشارت و رجا و امید است.[20]
استاد محمد رفعت که به واسطه ي نبوغ ذاتي اش در خلق الحان و اصوات، بنيانگذار سبک جديد و رايج در تلاوت قرآن کريم و ميان قاريان مشهور جهان[21]، به « قيثاره السماء » يعني گيتار آسمان[22] ملقب شده است، در اجراي مقام سه گاه اجراهاي استادانه اي دارد.
مقام عجم[23]:
عقد اساسی مقام عجم عبارت است از: 1پرده ، 1پرده ، 2/1 پرده ، 1پرده.[24]
این مقام بسیار زیبا و دل نشین است و جایگاه ویژه ای در میان قاریان قرآن و بخصوص موشحین (تواشیح خوانان) دارد.
اعراب معتقدند، عجم مقامي است درخشان و پاک که با جوشش و عظمت و هيجان خود، شور و شوق جواني را در انسان ايجاد مي کند و به ارائه ي شبه تحريرها که نقش مهمي در اين مقام دارند، تأکيد ميکنند. عجم مقامي است كه همراه با جذابيت و سادگي اش، حالت يادآوري و خاطره انگيزي دارد، و برخي از گوشه هايش انسان را متأثر از حزني معنوي ميگرداند .
از ميان قاريان مشهور دنيا، استاد شحات محمد انور که درتلاوت داراي سبک «تأليف بديع »[25] دارد ، برخلاف بيش تر قاريان حال حاضر که سبک تأليف تقليد دارند، استاد اجراي اين مقام است.[26]
مقام نهاوند:
عقد اساسی مقام نهاوند عبارت است از: 1پرده ، 2/1 پرده ، 1پرده ، 1پرده.[27]
نهاوند از نغمات و مقاماتي است که نه مانند صبا بسيار حزين و نه مانند سه گاه شور آفرين است، بلکه از مقامات معتدل است که به قاري قدرت مانور بيش تري مي دهد . مقام نهاوند یکی از مقاماتی است که در موسیقی مقامی عرب زیاد اجرا می شود.
نهاوند یکی از مقامهای متعادل و قابل مانور و دارای ماهیتی لطیف و منعطف از نظر لحنی بوده و ظرافت و لطایف ویژه ای را طلب می کند ، طوری که نه لحن خشن و نه لحن خیلی خفیف از آن استنباط می گردد بلکه ترکیبی از هردوی آنهاست.[28]
مقام نهاوند مقامي است كه بعضي از گوشه هاي آن، همچون گلي رنگارنگ و خوشبواست و از حيث لطافت، به نسيم سحرگاهان مي ماند، و حالت محبّت، سرور و بهجت را در نفس ايجاد مي كند .
مقام کُرد:
عقد اساسی مقام کرد عبارت است از: 2/1 پرده ، 1پرده ، 1پرده ، 1پرده.[29]
مقام کرد مقامی است که به مقام بیات بسیار شبیه است. بنابر این افتراق آن با مقام بیات کمی مشکل است.[30]
این مقام از الحان بسیار حزین می باشد که در موسیقی مقامی عرب نیز از این مقام زیاد استفاده می شود.[31]
مقام حجاز:
عقد اساسی مقام حجاز عبارت است از: 2/1 پرده ، 2/3 پرده ، 2/1پرده ، 1پرده.[32]
حجاز از جمله مقام های اصیل و قدیمی عرب و از الحان اهل مدینه و مکه و حجاز است و گستردگی لحنی بالایی دارد. برخي از گوشه هايش سرور معنوي به ارمغان مي آورد و برخي از آنها، حالت بشارت دهنده دارد و عشق و محبت الهي را در انسان زنده مي سازد .
[1] .محمد عربی القبانی، کفایة المستفید فی علم القراءة والتجوید ، دمشق، نشر دارالخیر، 1991، ص 111.
[2] .ابراهیم میرزا مهدی تهرانی، مبانی موسیقی قرائت قرآن، تهران، نشر زلال، 1374، ج1 ، صص 53-65.
[3] . همان.
[4] . هریک از مقامات دوازدهگانه ی اصلی دارای دو شعبه است.
[5] . که از نخستین پرده یا یک گاه شروع می شود و دومین پرده دوگاه است و سومین پرده سه گاه و چهارمین پرده چهارگاه و پنجمین پرده پنجگاه می باشد.
[6] . نصرت الله حدادی ، همان ، ص 551.
[7] . جواد مسگری ، نغمه وحی دو ، چاپ اول ، (انتشارات جامعه قاریان قرآن مشهد ، مشهد ، 1384 ش ) ، ص24: توضیح اینکه فاصله ی بین 8 نت ، 7 فاصله می شود. از طرفی باید دقت شود که یک پرده صوتی کامل قابل تقسیم به نیم پرده و ربع پرده هم می باشد که در مجموع چینش تعداد پرده ها در کنار هم ، 6 پرده کامل یک مقام را تشکیل می دهد که به نوع چینش مقدار فاصله های نت ها از یکدیگر مقام تغییر می کند.
[8] . هر يك از اين مقامات گوشه هاي متعدد و فراواني دارند.
[9] .انواع فواصل: الف) ثلاثی: به سه نت پی در پی ثلاثی می گویند که بین این سه نت دو فاصله موجود می باشد. مثال: ثلاثی مقام رست عبارت است از: 1پرده ، 4/3 پرده.
ب) جنس یا تتراکورد: به چهار نت پی در پی گفته می شود که که بین این چهار نت سه فاصله وجود دارد. مثال: جنس مقام رست عبارت است از: 1پرده ، 4/3 پرده ، 4/3 پرده.
ج) عقد یا پنتاکورد: به پنج نت پی در پی گفته می شود که بین این پنج نت چهار فاصله وجود دارد. مثال: عقد مقام رست عبارت است از: 1پرده ، 4/3 پرده ، 4/3 پرده ، 1 پرده.
[10] جواد مسگری ، همان ، ص 23.
[11] همان ، ص 34.
[12] همان ، ص 23.
[13] . محمد حسين محمدي . گلستان معماهاي قرآني. چاپ اول. ( انتشارات يا رغائب السلام. قم. 1382 ش) . ص 127.
[14] . يحيي ملائيان، زندگي نامه ي قاريان مشهور جهان. چاپ اول.( انتشارات روح. قم. بهار 1380 ش ) .ص 16.
[15] . جواد مسگری ، همان ، ص23.
[16] . همان ، ص 43.
[17] . حسن سلطان پناه ، همان ، ص 234.
[18] . مريم قاسم احمد . نگاهي به زندگاني قاريان مشهور قرآن کريم، ( انتشارات جهاد دانشگاهي دانشگاه تهران ، تهران ، 1374 ش) ، ص 47.
[19] . جواد مسگری ، همان ، ص 23.
[20] . حسن سلطان پناه ، همان ، ص 231.
[21] . محمد عربي القباني . صوت و لحن در قرآن کريم. ترجمه ي محمد حسين ملک زاده. چاپ اول.(انتشارات مؤسسه ي فرهنگي - انتشاراتي حضور. قم. پاييز 1377 ش) ، ص 102.
[22] . مریم قاسم احمد ، همان ، ص 34.
[23] . خیلی از قاریان معتقدند که مقام عجم همان چهارگاه است. درصورتی که در مقام عجم فاصله قرار تا جواب، جنس مقام عجم (یعنی 1 ، 1 ، 2/1 ) و فاصله جواب تا جواب جواب باز هم همان جنس مقام عجم است. لکن در مقام چهارگاه فاصله قرار تا جواب همان جنس مقام عجم است ولی فاصله جواب تا جواب جواب جنس مقام رست (1 ، 4/3 ، 4/3 ) می باشد.
[24] . جواد مسگری ، همان ، ص 23: جنس یا تتراکورد به چهار نت پی در پی گفته می شود که دارای سه فاصله است. با این تعریف تترا کورد عجم عبارت است از: 1 پرده ، 1 پرده ، 2/1(نیم) پرده.
[25] . ابراهيم ميرزا مهدي تهراني، مباني موسيقي قرائت قرآن کريم، چاپ اول. (نشر زلال. بي جا. 1374 ش ) . ص 70.
[26] . عباس ملاتقي، مباني قرائت قرآن کريم. چاپ اول. (انتشارات دفتر نشر مصطفي. قم. بهار 1381 ش ) ، ص 151.
[27] . جواد مسگری ، همان ، ص 24.
[28] . حسن سلطان پناه ، همان ، ص 233.
[29] . جواد مسگری ، همان، ص 24.
[30] . همان ، ص 57.
[31] جواد مسگری – حسین دهقانی ، نغمه وحی یک ، ص 217.
[32] . جواد مسگری ، نغمه وحی دو، ص 24.
الف. مقام رست :
عقد[9] مقام اساسی رست (چهار فاصله ای که بین پنج نت در مقام رست اجرا می شود ) از راست به چپ عبارت است از: 1پرده ، 4/3 (سه چهارم) پرده ، 4/3 پرده ، 1پرده.[10]
مقام راست ( رست ) از مقامهایی است که در موسیقی عربی از آن به عنوان ام الادوار نام برده می شود.[11]
مقام رست ، مقامي است بسيار زيبا كه حالت وقار ، صلابت، متانت و بيانگري دارد.
ب. مقام بيات:
عقد مقام اساسی بیات عبارت است از: 4/3 پرده ، 4/3 پرده ، 1 پرده ، 1 پرده.[12]
اين مقام، اولين مقامي است که عموم قاريان در آغاز تلاوت از آن استفاده مي کنند.
مقام بيات که به ام النغمات يا ام المقامات [13] معروف است، استادان لحن در مورد تأثيرات اين مقام معتقدند، بيات آرامش همراه با غم را به تصوير مي کشد، به آگاه ساختن شنونده گرايش دارد و از روزگاران گذشته صحبت مي کند.
بيات ويژگي چابک و به غايت پر سوز و تأثير گزاري دارد که ضمن ايجاد حزني خاص در شنونده، وي را به تدبر و ادراک و شهود مي رساند .
از ميان قاريان مشهور جهان، استاد مصطفي اسماعيل که به خاطر مهارت و استادي در اجراي نغمات و تجسم عيني مفاهيم عميق قرآن در ذهن شنونده، از ديدگاه اهل فن به عنوان يگانه مقريء قرآن معروف شده، استاد بلامنازع مقام بيات است .[14]
مقام صبا:
عقد مقام اساسی صبا عبارت است از: 4/3 پرده ، 4/3 پرده ، 2/1 (نیم) پرده ، 2/3 (یک و نیم) پرده.[15]
مقام صبا از مقام هایی است که در موسیقی مقامی عرب از آن به تناوب استفاده می شود.مقام صبا از مقام های بسیار حزین می باشد.[16]
روند اجراي اين مقام کاملا لطيف، ملايم و روان است و هرگونه تکلف در اجرايش، تأثير آن را کاهش مي دهد؛ در پرده هاي صوتي بالا، تلاوت آن زيبا و جذاب تر است.
صبا از جمله مقامهای محزون و دلنشین در تلاوت کلام الهی است که زیبایی و روح خاصی به قرائت می دهد. استقاده از نغمات ( موجود در) این مقام با عنایت به معنا و مفهوم ، حال و هوای ملکوتی وروحانی را بر مستمعین حاکم می سازد.[17]
در ميان قاريان مشهور جهان، قاري « حنجره طلايي »[18] يعني استاد عبدالباسط، در اجراي مقام صبا به ويژه در زير شاخه عجم، مهارت خاصي از خود نشان داده است . مقام صبا ازگستردگی زیادی برخوردار نیست.
مقام سه گاه:
عقد مقام اساسی سه گاه عبارت است از: 4/3 پرده ، 1 پرده ، 1 پرده ، 4/3 پرده .[19]
سه گاه دارای وسعت و گستردگی چندانی از نظر ریز نغمات نیست و بیشترین مورد به کارگیری نغمات این مقام در آیات رحمت و شادی فرح و بشارت و رجا و امید است.[20]
استاد محمد رفعت که به واسطه ي نبوغ ذاتي اش در خلق الحان و اصوات، بنيانگذار سبک جديد و رايج در تلاوت قرآن کريم و ميان قاريان مشهور جهان[21]، به « قيثاره السماء » يعني گيتار آسمان[22] ملقب شده است، در اجراي مقام سه گاه اجراهاي استادانه اي دارد.
مقام عجم[23]:
عقد اساسی مقام عجم عبارت است از: 1پرده ، 1پرده ، 2/1 پرده ، 1پرده.[24]
این مقام بسیار زیبا و دل نشین است و جایگاه ویژه ای در میان قاریان قرآن و بخصوص موشحین (تواشیح خوانان) دارد.
اعراب معتقدند، عجم مقامي است درخشان و پاک که با جوشش و عظمت و هيجان خود، شور و شوق جواني را در انسان ايجاد مي کند و به ارائه ي شبه تحريرها که نقش مهمي در اين مقام دارند، تأکيد ميکنند. عجم مقامي است كه همراه با جذابيت و سادگي اش، حالت يادآوري و خاطره انگيزي دارد، و برخي از گوشه هايش انسان را متأثر از حزني معنوي ميگرداند .
از ميان قاريان مشهور دنيا، استاد شحات محمد انور که درتلاوت داراي سبک «تأليف بديع »[25] دارد ، برخلاف بيش تر قاريان حال حاضر که سبک تأليف تقليد دارند، استاد اجراي اين مقام است.[26]
مقام نهاوند:
عقد اساسی مقام نهاوند عبارت است از: 1پرده ، 2/1 پرده ، 1پرده ، 1پرده.[27]
نهاوند از نغمات و مقاماتي است که نه مانند صبا بسيار حزين و نه مانند سه گاه شور آفرين است، بلکه از مقامات معتدل است که به قاري قدرت مانور بيش تري مي دهد . مقام نهاوند یکی از مقاماتی است که در موسیقی مقامی عرب زیاد اجرا می شود.
نهاوند یکی از مقامهای متعادل و قابل مانور و دارای ماهیتی لطیف و منعطف از نظر لحنی بوده و ظرافت و لطایف ویژه ای را طلب می کند ، طوری که نه لحن خشن و نه لحن خیلی خفیف از آن استنباط می گردد بلکه ترکیبی از هردوی آنهاست.[28]
مقام نهاوند مقامي است كه بعضي از گوشه هاي آن، همچون گلي رنگارنگ و خوشبواست و از حيث لطافت، به نسيم سحرگاهان مي ماند، و حالت محبّت، سرور و بهجت را در نفس ايجاد مي كند .
مقام کُرد:
عقد اساسی مقام کرد عبارت است از: 2/1 پرده ، 1پرده ، 1پرده ، 1پرده.[29]
مقام کرد مقامی است که به مقام بیات بسیار شبیه است. بنابر این افتراق آن با مقام بیات کمی مشکل است.[30]
این مقام از الحان بسیار حزین می باشد که در موسیقی مقامی عرب نیز از این مقام زیاد استفاده می شود.[31]
مقام حجاز:
عقد اساسی مقام حجاز عبارت است از: 2/1 پرده ، 2/3 پرده ، 2/1پرده ، 1پرده.[32]
حجاز از جمله مقام های اصیل و قدیمی عرب و از الحان اهل مدینه و مکه و حجاز است و گستردگی لحنی بالایی دارد. برخي از گوشه هايش سرور معنوي به ارمغان مي آورد و برخي از آنها، حالت بشارت دهنده دارد و عشق و محبت الهي را در انسان زنده مي سازد .
[1] .محمد عربی القبانی، کفایة المستفید فی علم القراءة والتجوید ، دمشق، نشر دارالخیر، 1991، ص 111.
[2] .ابراهیم میرزا مهدی تهرانی، مبانی موسیقی قرائت قرآن، تهران، نشر زلال، 1374، ج1 ، صص 53-65.
[3] . همان.
[4] . هریک از مقامات دوازدهگانه ی اصلی دارای دو شعبه است.
[5] . که از نخستین پرده یا یک گاه شروع می شود و دومین پرده دوگاه است و سومین پرده سه گاه و چهارمین پرده چهارگاه و پنجمین پرده پنجگاه می باشد.
[6] . نصرت الله حدادی ، همان ، ص 551.
[7] . جواد مسگری ، نغمه وحی دو ، چاپ اول ، (انتشارات جامعه قاریان قرآن مشهد ، مشهد ، 1384 ش ) ، ص24: توضیح اینکه فاصله ی بین 8 نت ، 7 فاصله می شود. از طرفی باید دقت شود که یک پرده صوتی کامل قابل تقسیم به نیم پرده و ربع پرده هم می باشد که در مجموع چینش تعداد پرده ها در کنار هم ، 6 پرده کامل یک مقام را تشکیل می دهد که به نوع چینش مقدار فاصله های نت ها از یکدیگر مقام تغییر می کند.
[8] . هر يك از اين مقامات گوشه هاي متعدد و فراواني دارند.
[9] .انواع فواصل: الف) ثلاثی: به سه نت پی در پی ثلاثی می گویند که بین این سه نت دو فاصله موجود می باشد. مثال: ثلاثی مقام رست عبارت است از: 1پرده ، 4/3 پرده.
ب) جنس یا تتراکورد: به چهار نت پی در پی گفته می شود که که بین این چهار نت سه فاصله وجود دارد. مثال: جنس مقام رست عبارت است از: 1پرده ، 4/3 پرده ، 4/3 پرده.
ج) عقد یا پنتاکورد: به پنج نت پی در پی گفته می شود که بین این پنج نت چهار فاصله وجود دارد. مثال: عقد مقام رست عبارت است از: 1پرده ، 4/3 پرده ، 4/3 پرده ، 1 پرده.
[10] جواد مسگری ، همان ، ص 23.
[11] همان ، ص 34.
[12] همان ، ص 23.
[13] . محمد حسين محمدي . گلستان معماهاي قرآني. چاپ اول. ( انتشارات يا رغائب السلام. قم. 1382 ش) . ص 127.
[14] . يحيي ملائيان، زندگي نامه ي قاريان مشهور جهان. چاپ اول.( انتشارات روح. قم. بهار 1380 ش ) .ص 16.
[15] . جواد مسگری ، همان ، ص23.
[16] . همان ، ص 43.
[17] . حسن سلطان پناه ، همان ، ص 234.
[18] . مريم قاسم احمد . نگاهي به زندگاني قاريان مشهور قرآن کريم، ( انتشارات جهاد دانشگاهي دانشگاه تهران ، تهران ، 1374 ش) ، ص 47.
[19] . جواد مسگری ، همان ، ص 23.
[20] . حسن سلطان پناه ، همان ، ص 231.
[21] . محمد عربي القباني . صوت و لحن در قرآن کريم. ترجمه ي محمد حسين ملک زاده. چاپ اول.(انتشارات مؤسسه ي فرهنگي - انتشاراتي حضور. قم. پاييز 1377 ش) ، ص 102.
[22] . مریم قاسم احمد ، همان ، ص 34.
[23] . خیلی از قاریان معتقدند که مقام عجم همان چهارگاه است. درصورتی که در مقام عجم فاصله قرار تا جواب، جنس مقام عجم (یعنی 1 ، 1 ، 2/1 ) و فاصله جواب تا جواب جواب باز هم همان جنس مقام عجم است. لکن در مقام چهارگاه فاصله قرار تا جواب همان جنس مقام عجم است ولی فاصله جواب تا جواب جواب جنس مقام رست (1 ، 4/3 ، 4/3 ) می باشد.
[24] . جواد مسگری ، همان ، ص 23: جنس یا تتراکورد به چهار نت پی در پی گفته می شود که دارای سه فاصله است. با این تعریف تترا کورد عجم عبارت است از: 1 پرده ، 1 پرده ، 2/1(نیم) پرده.
[25] . ابراهيم ميرزا مهدي تهراني، مباني موسيقي قرائت قرآن کريم، چاپ اول. (نشر زلال. بي جا. 1374 ش ) . ص 70.
[26] . عباس ملاتقي، مباني قرائت قرآن کريم. چاپ اول. (انتشارات دفتر نشر مصطفي. قم. بهار 1381 ش ) ، ص 151.
[27] . جواد مسگری ، همان ، ص 24.
[28] . حسن سلطان پناه ، همان ، ص 233.
[29] . جواد مسگری ، همان، ص 24.
[30] . همان ، ص 57.
[31] جواد مسگری – حسین دهقانی ، نغمه وحی یک ، ص 217.
[32] . جواد مسگری ، نغمه وحی دو، ص 24.
+ نوشته شده در یکشنبه یکم بهمن ۱۳۹۱ ساعت 11:20 توسط ادریس پور
|
این وبلاگ متعلق به خانه قرآن روستایی سفینه النور روستای کرمون ازتوابع شهرستان بندرعباس می باشد.